In aflevering 1 van de podcast Gezond Verstand gaat Edson da Graça in gesprek met Stefan van der Stigchel. Hij is hoogleraar cognitieve psychologie en expert op het gebied van aandacht en concentratie. Samen bespreken ze waarom het zo moeilijk is om je telefoon weg te leggen en wat die constante stroom aan prikkels doet met onze mentale gezondheid.
Veel mensen denken dat ze slecht slapen door het blauwe licht van hun smartphone, maar volgens Stefan is dat een mythe. "Het blauwe licht van een scherm is veel te weinig om invloed te hebben," legt hij uit. Het lampje naast je bed stoot vaak zelfs meer blauw licht uit.
Het echte probleem zit in de apps zelf. Deze zijn ontworpen om je alertheid en arousal — de ‘aan-stand’ of biologische spanning van je lichaam — hoog te houden, waardoor je niet meer voelt dat je moe bent. Waar een boek geen automatische aandacht trekt, doet een scherm dat wel door beweging en geluid. Je brein scant continu op nieuwe informatie, en op een scherm stopt die stroom nooit.
Heb je weleens het gevoel dat je telefoon 'jeukt' in je broekzak? Stefan noemt dit 'mentale jeuk'. Zodra je een notificatie voelt, gaat je aandacht weg bij het gesprek en vraag je je af wat er binnenkomt.
Social media apps maken gebruik van variabele beloningen, een principe dat we ook zien bij gokkasten. Omdat je niet weet wanneer het volgende leuke filmpje of berichtje komt, blijf je scrollen. "Een onvoorspelbare beloning is verslavender dan een voorspelbare beloning," vertelt de hoogleraar.
Voor jongeren is het extra lastig om de smartphone weg te leggen. De frontale cortex, het deel van het brein dat zorgt voor impulscontrole en regie, is pas rond je 21e volledig volwassen. "Je kunt van pubers eigenlijk nog niet verwachten dat ze die controle hebben," zegt Stefan.
Daarom is hij een voorstander van duidelijke regels, zoals het mobiele telefoonverbod op scholen. Het helpt jongeren om momenten te creëren waarop de smartphone er simpelweg even niet is, zodat er ruimte ontstaat voor diepe concentratie.
Constant je aandacht richten op een scherm leidt tot mentale vermoeidheid. We hebben namelijk maar één 'aandacht' en die is beperkt. Als je de hele dag prikkels verwerkt, kan de batterij nooit opladen.
Om tot rust te komen, is het belangrijk om je brein te laten 'uitzoomen'. Stefan adviseert om te gaan wandelen of te bewegen. "Door te bewegen kun je je daarna beter concentreren," vertelt hij. Ook dagdromen is belangrijk voor creativiteit; de beste ideeën ontstaan vaak onder de douche, omdat je gedachten dan vrij kunnen dwalen.
Wil je zelf minder tijd op je scherm doorbrengen? Stefan deelt een paar praktische hacks:
Gezond Verstand is de podcast van Zilveren Kruis. In deze serie praat Edson da Graça met experts en ervaringsdeskundigen over gezondheid in de breedste zin van het woord.
Liever lezen dan luisteren? Lees het transcript.
